"Warszawskie dzieci". Powstanie oczami najmłodszych mieszkańców stolicy

Źródło: Dzień Dobry TVN Online
Janusz Maksymowicz ps. "Janosz" wspomina powstanie warszawskie
Janusz Maksymowicz ps. "Janosz" wspomina powstanie warszawskie
Warszawa wybrała Warszawiankę Roku 2021
Warszawa wybrała Warszawiankę Roku 2021
Antoni Czortek - polski bokser, walczący o życie w Auschwitz
Antoni Czortek - polski bokser, walczący o życie w Auschwitz
Mam na imię Selma
Mam na imię Selma
Hamida i Assef uciekli przed wojną
Hamida i Assef uciekli przed wojną
Władysław Bartoszewski: Pędzę jak dziki tapir
Władysław Bartoszewski: Pędzę jak dziki tapir
To miała być jego ostatnia wojna
To miała być jego ostatnia wojna
Ceną jaką dzieci - uczestnicy powstania warszawskiego zapłaciły za udział w walce było, wśród wielu innych dramatycznych doświadczeń, patrzenie na śmierć bliskich, obrażenia, obserwowanie bombardowań, które nierzadko uderzały w ich domy. Bez wątpienia wydarzenia sierpnia, września i początku października 1944 roku stały się dla nich traumą, z którą wciąż, mimo upływu wielu lat, muszą się mierzyć. Jak wyglądała rzeczywistość tamtych dni z perspektywy kilkuletnich Warszawiaków?

Mit Małego Powstańca

Hasło "dzieci w powstaniu warszawskim" większości z nas przywołuje na myśl pomnik Małego Powstańca usytuowany na stołecznym Podwalu, zdjęcie uśmiechniętej Różyczki Goździewskiej – jednej z najmłodszych sanitariuszek, która mając zaledwie 8 lat pomagała opiekować się rannymi powstańcami w szpitalu polowym przy ul. Moniuszki 11 albo fotografie harcerzy - listonoszy Poczty Polowej, którzy ułatwiali rozdzielonym przez wojnę rodzinom pozostać w kontakcie. Ta szczera i autentyczna ofiarność i patriotyzm najmłodszych uczestników walk zbrojnych bez wątpienia chwyta za serce, choć są i tacy, którzy podkreślają, że, szczególnie pomnik Małego Powstańca sprzyja utrwalaniu w społeczeństwie mitu o walczących o wolność kilkulatkach.

Należy wskazać, że dzieci nie brały bezpośredniego udziału w walkach, nie miały także dostępu do broni, stąd wizerunek chłopca w za dużym hełmie i z karabinem w rękach to nie tyle upamiętnienie dzieci – żołnierzy, co symbol ofiarności i cierpienia najmłodszych ofiar hitlerowskich oprawców, z których znaczna część została zamordowana w czasie egzekucji na Woli i Starym Mieście. Skąd zatem wziął się mit o walecznych maluchach, które czynnie uczestniczyły w walce o wolność? Nie bez znaczenia może tu być piosenka, która przez lata stała się swoistym hymnem powstania – "Warszawskie dzieci":

Warszawskie dzieci, pójdziemy w bój, Za każdy kamień Twój, Stolico, damy krew! Warszawskie dzieci, pójdziemy w bój, Gdy padnie rozkaz Twój, poniesiem wrogom gniew!
"Warszawskie dzieci", refren, sł. Stanisław Ryszard Dąbrowski, muz. Andrzej Panufnik

Warto pamiętać, że sam autor, Stanisław Ryszard Dobrowolski ps. Goliard podkreślał, że tworząc tekst miał na myśli nastolatków – młodych żołnierzy, którzy brali udział w działaniach zbrojnych, nie zaś dzieci w literalnym tego słowa znaczeniu.

Skąd więc przekazy i informacje, że do oddziałów powstańczych przyjmowano także dzieci? Wynikało to głównie z troski o bezpieczeństwo maluchów – szczególnie chłopców, którym wojna kojarzyła się bardziej z zabawą, niż z rzeczywistym zagrożeniem, więc kręcili się w pobliżu miejsc, gdzie toczyły się walki. Dowódcy, chcąc ich ochronić, przyjmowali ich w końcu do swoich oddziałów wierząc, że jeśli będą wykonywać rozkazy będą bezpieczniejsi, niż gdyby biegali po walczącej Warszawie bez nadzoru i opieki.

Dzieci - uczestnicy powstania warszawskiego

Nigdy nie policzono dokładnie ilu młodych żołnierzy walczyło o wolność stolicy. Historycy twierdzą, że ta grupa liczyła około 1100 - 1200 osób. Czym się zajmowali w szeregach powstańców? Najczęściej byli gończami, łącznikami, czy listonoszami. Pracowali w szpitalach, roznosili prasę, żywność lub amunicję. Starsi mogli także czyścić broń, niekiedy nawet stać z nią na warcie. Niestety, przez to, że nie do końca rozumieli skalę zagrożenia i powagę sytuacji, często ginęli od nazistowskich kul. W wielu wywiadach ci, którzy przeżyli, wspominali, że czuli się nieśmiertelni - unikali śmierci tak wiele razy, że zaczynali wierzyć, że zły los ich nie dosięgnie. O tym, jak bardzo się mylili przekonywali się zazwyczaj, gdy na ich oczach ginął dowódca, przyjaciel, bliscy. Okrucieństwo hitlerowskich oprawców na stałe wryło się w ich pamięć. Wszyscy stykali się z bezsensowną śmiercią osób, które znali, większość była świadkami gwałtów czy bestialskich mordów. Nic dziwnego, że wielu z nich niechętnie wraca do tamtych wspomnień.

Powstanie warszawskie oczami najmłodszych mieszkańców stolicy

Dzieci chłoną rzeczywistość wszystkimi zmysłami: obserwują, słuchają, smakują, wąchają. Odczuwają wszystkie emocje, które docierają do nich z otoczenia potęgując to, czego sami doświadczają. Dlatego też w relacjach osób, które w czasie powstańczych walk były dziećmi, próżno szukać opisów walk, czy prób manipulacji faktami. W pamięci najmłodszych mocno wyryły się wydarzenia, które wzbudzały największe emocje.

Powstanie układa mi się w zbiór krótkich ujęć, czasem zdjęć statycznych (...). Jedne obrazki są nieme, inne dźwiękowe, pamiętam na przykład dramatyczny okrzyk ostrzegawczy: "Ukraińcy!", który miał oznaczać niebezpieczeństwo gorsze niż niemieckie. Potem - wychylony przez poręcz na klatce schodowej - patrzyłem na wolno i nieustępliwie przesuwający się rękaw munduru typu panterka 
Jacek Fedorowicz, aktor i satyryk, wypowiedź do: "Powstanie '44" Norman Davis (s. 509-510)

Bez wątpienia w pamięci dzieci najbardziej wyryły się te najtragniczniejsze wydarzenia - śmierć bliskich.

"Wujku co robisz?" - zapytałem, śmiejąc się wyczekująco, bo myślałem, że chce jakimiś żartami odwrócić moją uwagę od tego, co się dzieje. A on już nie żył. Czy to była berta? Pewnie tak, bo nie było akurat słychać samolotów. Ucho rozróżniało wtedy wiele siejących grozę dźwięków.
Jacek Fedorowicz, aktor i satyryk, wypowiedź do: "Powstanie '44" Norman Davis (s. 509-510)

Co jeszcze, poza strachem pamiętają powstańcze dzieci? Głód. Momenty, w których mogły się najeść zdarzały się niezwykle rzadko (o ile w ogóle). Jan Kobuszewski, który w czasie powstania miał 10 lat, wspomina, że czas walk o wyzwolenie stolicy kojarzy mu się z trwającą kilkadziesiąt dni głodówką.

Mieliśmy skromne zapasy: trochę cukru i kaszy. Ojciec przyniósł jęczmień, mieliło się go w młynku do kawy. Był też mały zapas oleju. (...) W Pruszkowie (w październiku 1944 roku - przyp. red.) w wielkim kotle gotowano dla dzieci zupę jarzynową (...). Ta zupa to była woda, parę kartofli, liście kapusty. Dla mnie to była najsmaczniejsza zupa na świecie.
Jan Kobuszewski dla magazynu "Zwierciadło"

Dziś, 78 lat po tamtych tragicznych wydarzeniach, nie sposób wymienić wszystkich krzywd, których jako naród doświadczyliśmy w czasie wojny. Nie trzeba też, mam nadzieję, nikogo przekonywać, jak ważne jest przypominanie historii - nie dlatego, żeby rozdrapywać rany, a po to, żeby przestrzec kolejne pokolenia przed dramatem, jaki niesie za sobą wojna i, żeby każdy z nas zrobił wszystko, aby do podobnego okrucieństwa nigdy więcej już nie dopuścić. W końcu, jak powiedział jeden z powstańców warszawskich, Kazimierz Leski ps. Bradl: "Cofanie się myślą ma służyć wyciąganiu wniosków, a nie rozpamiętywaniu".

Jesteśmy serwisem kobiecym i tworzymy dla Was treści związane ze stylem życia. Pamiętamy jednak o sytuacji w Ukrainie. Chcesz pomóc? Sprawdź, co możesz zrobić. Pomoc. Informacje. Porady.

Zobacz także:

Autor: Katarzyna Lackowska

Źródło: "Warszawskie Dzieci '44" Agnieszka, "Powstanie '44" Norman Davies, www.1944.pl, Archiwum Historii Mówionej

Źródło zdjęcia głównego: Getty Images/Instagram

podziel się:

Pozostałe wiadomości

Kasia Kowalska zabiera fanów w sentymentalną podróż

Kasia Kowalska zabiera fanów w sentymentalną podróż

Janina Ochojska pokonała raka. Wyjaśniła, co jest najważniejsze w zdrowieniu

Janina Ochojska pokonała raka. Wyjaśniła, co jest najważniejsze w zdrowieniu

Artur Żmijewski ma trójkę dorosłych dzieci. Czy poszły w ślady słynnego taty?

Artur Żmijewski ma trójkę dorosłych dzieci. Czy poszły w ślady słynnego taty?

"Pokaż nam, jak bardzo kochasz Diunę" i wygraj bilety do kina

"Pokaż nam, jak bardzo kochasz Diunę" i wygraj bilety do kina

Walczy z nieuleczalną chorobą, czekając na przeszczep. Pasja do gotowania zaprowadziła ją do "MasterChefa Nastolatki"

Walczy z nieuleczalną chorobą, czekając na przeszczep. Pasja do gotowania zaprowadziła ją do "MasterChefa Nastolatki"

Jej waga wskazywała 148 kg. Paulina walczy o swoje zdrowie: "Motywatorem są dzieci"

Jej waga wskazywała 148 kg. Paulina walczy o swoje zdrowie: "Motywatorem są dzieci"

Astro szuka kochającego domu. W Dzień Dobry TVN zadbali o niego groomerzy

Astro szuka kochającego domu. W Dzień Dobry TVN zadbali o niego groomerzy

11-letnia Emilia ma chorobę moyamoya. "Nieleczona prowadzi do kalectwa"

11-letnia Emilia ma chorobę moyamoya. "Nieleczona prowadzi do kalectwa"

Ruszyła 8. edycja konkursu POLSKI PACJENT W AVÈNE. Do wygrania wyjazd do Centrum Hydroterapii w Avène we Francji oraz emolienty XERACALM A.D
Materiał promocyjny

Ruszyła 8. edycja konkursu POLSKI PACJENT W AVÈNE. Do wygrania wyjazd do Centrum Hydroterapii w Avène we Francji oraz emolienty XERACALM A.D

Noworodek "w ciąży". To bardzo rzadka anomalia medyczna

Noworodek "w ciąży". To bardzo rzadka anomalia medyczna

Natalia Kukulska obchodzi urodziny. Dostała wyjątkowe życzenia. "Leżałam ze śmiechu"

Natalia Kukulska obchodzi urodziny. Dostała wyjątkowe życzenia. "Leżałam ze śmiechu"

Cykl "Dzieci świata" zmienia życia bohaterów. "Widzowie Dzień Dobry TVN postanowili uratować sierociniec"

Cykl "Dzieci świata" zmienia życia bohaterów. "Widzowie Dzień Dobry TVN postanowili uratować sierociniec"

Trzymasz w ręku telefon podczas zabawy z dzieckiem? Skutki mogą być opłakane

Trzymasz w ręku telefon podczas zabawy z dzieckiem? Skutki mogą być opłakane

Niecodzienne potrawy z serem Gouda. Przygotuj pyszne serowe śniadanie i obiad z Piotrem Kucharskim
Materiał promocyjny

Niecodzienne potrawy z serem Gouda. Przygotuj pyszne serowe śniadanie i obiad z Piotrem Kucharskim

Bonding, czyli szybka i niedroga korekta uśmiechu. "Jest to plomba na zewnątrz zęba"
Materiał promocyjny

Bonding, czyli szybka i niedroga korekta uśmiechu. "Jest to plomba na zewnątrz zęba"

Nie masz czasu, aby pysznie i zdrowo gotować? Z tymi mieszankami warzyw szybko przyrządzisz smaczne dania
Materiał promocyjny

Nie masz czasu, aby pysznie i zdrowo gotować? Z tymi mieszankami warzyw szybko przyrządzisz smaczne dania

Łączenie wielu leków i suplementów może być niebezpieczne. "Dochodzi tzw. kaskady zapisywania"

Łączenie wielu leków i suplementów może być niebezpieczne. "Dochodzi tzw. kaskady zapisywania"

Pyszne i zdrowe. Poznajcie fenomenalne sposoby na przygotowanie mięsa wieprzowego
Materiał promocyjny

Pyszne i zdrowe. Poznajcie fenomenalne sposoby na przygotowanie mięsa wieprzowego

Magdalena Stępień rozliczy się ze zbiórki na rzecz synka?

Magdalena Stępień rozliczy się ze zbiórki na rzecz synka?

Jak odświeżyć swoją garderobę na wiosnę? Wykorzystaj drugi obieg
Materiał promocyjny

Jak odświeżyć swoją garderobę na wiosnę? Wykorzystaj drugi obieg

Kim była Liza, ofiara brutalnego gwałtu? "Nikt nie zareagował. Umierała pięć dni"

Kim była Liza, ofiara brutalnego gwałtu? "Nikt nie zareagował. Umierała pięć dni"

Jak przygotować rzeczy do sprzedaży na Vinted?
Materiał promocyjny

Jak przygotować rzeczy do sprzedaży na Vinted?

Agnieszka Chylińska komentuje zmiany w "Mam Talent!"

Agnieszka Chylińska komentuje zmiany w "Mam Talent!"

Nowy rok, nowe… wnętrze. Rusza nowy program w Dzień Dobry TVN - Sposób na wnętrze! Weź udział w castingu
Materiał promocyjny

Nowy rok, nowe… wnętrze. Rusza nowy program w Dzień Dobry TVN - Sposób na wnętrze! Weź udział w castingu

Wiosenne nowości. Czego mogą spodziewać się widzowie Dzień Dobry TVN? "Mamy akcje specjalne"

Wiosenne nowości. Czego mogą spodziewać się widzowie Dzień Dobry TVN? "Mamy akcje specjalne"

Ile najwięcej ważyła Sylwia Bomba? "Pytanie dla mnie traumatyczne"

Ile najwięcej ważyła Sylwia Bomba? "Pytanie dla mnie traumatyczne"

Anna Mucha w bardzo śmiałej sukni. Internauci kłócą się, czy powinna się w niej pokazywać

Anna Mucha w bardzo śmiałej sukni. Internauci kłócą się, czy powinna się w niej pokazywać

Czworaczki skończyły rok. Z tej okazji odwiedził je ktoś wyjątkowy

Czworaczki skończyły rok. Z tej okazji odwiedził je ktoś wyjątkowy

Nie wiesz, jak rozmawiać ze swoim psem? Waszą komunikację poprawi Radek Ekwiński. Napisz do nas

Nie wiesz, jak rozmawiać ze swoim psem? Waszą komunikację poprawi Radek Ekwiński. Napisz do nas

Kate Winslet jako bezlitosna dyktatorka wkrótce w  HBO Max. Kiedy premiera serialu "Reżim"?

Kate Winslet jako bezlitosna dyktatorka wkrótce w HBO Max. Kiedy premiera serialu "Reżim"?

"Jazda konno, strzelanie z łuku". Gwiazda serialu "Odwilż" ujawnia swoje zawodowe marzenie

"Jazda konno, strzelanie z łuku". Gwiazda serialu "Odwilż" ujawnia swoje zawodowe marzenie

E-sklep TVN. Co jest w ofercie? "Widzowie poczują się częścią czegoś większego"
Materiał promocyjny

E-sklep TVN. Co jest w ofercie? "Widzowie poczują się częścią czegoś większego"

Bradley Cooper szczerze o ojcostwie. "Nie jestem pewien, czy bym żył, gdybym nie był tatą"

Bradley Cooper szczerze o ojcostwie. "Nie jestem pewien, czy bym żył, gdybym nie był tatą"

"Odwilż" - nowy serial kryminalny w TVN. Kiedy premiera?

"Odwilż" - nowy serial kryminalny w TVN. Kiedy premiera?

Mieszkanie razem czy osobno - co jest lepsze dla związku? Psycholog radzi

Mieszkanie razem czy osobno - co jest lepsze dla związku? Psycholog radzi

Przeglądał mieszkania na sprzedaż. "Zdębiałem, jak to zobaczyłem"

Przeglądał mieszkania na sprzedaż. "Zdębiałem, jak to zobaczyłem"

Koniec z plotkami na temat zdrowia Kate Middleton. Rzecznik ujawnia prawdę

Koniec z plotkami na temat zdrowia Kate Middleton. Rzecznik ujawnia prawdę

Tak Agnieszka i Wojtek ze "ŚOPW" świętowali 5. rocznicę

Tak Agnieszka i Wojtek ze "ŚOPW" świętowali 5. rocznicę

Marcin Prokop wyznał, jaki jest jego najcenniejszy talent. "Dość dobrze go wykorzystuję"

Marcin Prokop wyznał, jaki jest jego najcenniejszy talent. "Dość dobrze go wykorzystuję"

Czego mężczyźni oczekują od kobiet?

Czego mężczyźni oczekują od kobiet?

"Detektywi" i pies, który im pomaga. "To jest gwiazda tego serialu"

"Detektywi" i pies, który im pomaga. "To jest gwiazda tego serialu"

Uczniowie w wyjątkowy sposób pożegnali szkolną sekretarkę. "Serce zostawiła w ekonomiku"

Uczniowie w wyjątkowy sposób pożegnali szkolną sekretarkę. "Serce zostawiła w ekonomiku"

#DzieńDobrywPolsce. Potrzebujesz interwencji Dzień Dobry TVN? Napisz do nas

#DzieńDobrywPolsce. Potrzebujesz interwencji Dzień Dobry TVN? Napisz do nas