Pogrzeb śledzia, pucheroki i płomienie bziuków – Wielkanoc, jakiej nie znacie

Wielkanoc w Polsce to czas bogaty w tradycje, obrzędy i radość ze zmartwychwstania Chrystusa. Choć w całym kraju obchodzimy te święta w podobny sposób – z postem, święceniem pokarmów, malowaniem pisanek i wielkanocnym śniadaniem – w wielu regionach wciąż żywe są lokalne zwyczaje, przekazywane z pokolenia na pokolenie. 

Dalsza część artykułu znajduje się pod materiałem wideo

Pucheroki w podkrakowskich wsiach 

W okolicach Krakowa, zwłaszcza w Bibicach, Zielonkach, Trojanowicach czy Tomaszowicach, do dziś kultywowany jest zwyczaj pucheroków. W Niedzielę Palmową młodzi chłopcy, ubrani w kożuchy, z twarzami umazanymi sadzą i w wysokich, kolorowych czapkach z bibuły, wygłaszają żartobliwe przemówienia. W zamian otrzymują drobne upominki. Tradycja ta wywodzi się z dawnych zabaw krakowskich żaków i wprowadza do świątecznego czasu mnóstwo radości. 

Wieszanie Judasza na Podkarpaciu 

Na Podkarpaciu, zwłaszcza w Pruchniku, do dziś można spotkać zwyczaj wieszania lub topienia Judasza. Obrzęd ten rozpoczyna się w Wielki Czwartek, kiedy mieszkańcy przygotowują słomianą kukłę zdrajcy, ubierają ją w stare ubrania i wieszają na słupie lub wieży kościoła. Następnego dnia kukła jest zrzucana, bita kijami, a potem ciągnięta w pochodzie przez całą wieś. Na zakończenie zostaje spalona i wrzucona do wody. Symbolizuje to ukaranie Judasza i oczyszczenie ze zła. 

Przywołówki na Kujawach 

Na Kujawach w dawnych czasach obchodzono zwyczaj "pogrzebu żuru i śledzia", który symbolicznie kończył okres postu. Ponieważ w czasie Wielkiego Postu rezygnowano nie tylko z mięsa, ale też z nabiału i słodyczy, ludzie żywili się głównie żurem i śledziem. W Wielki Piątek, by uczcić koniec wyrzeczeń, urządzano żartobliwą uroczystość: wylewano żur lub zakopywano go w ziemi, a wyciętego z drewna lub tektury śledzia wieszano na drzewie. Pożegnanie postnych potraw oznaczało przygotowania do świątecznego ucztowania. 

Z Kujaw pochodzi również tradycja "przywołówek", zapoczątkowana w XIX wieku w Szymborzu (dziś dzielnica Inowrocławia). Polegała ona na tym, że chłopcy z podwyższenia – np. dachu lub drzewa – wygłaszali rymowane przyśpiewki o miejscowych pannach. Aby zakończyć zabawę, kawalerowie musieli wykupić dziewczęta drobnymi upominkami.

Bądź na bieżąco:

Już dzisiaj jest Niedziela Palmowa. Co to za święto? Czy trzeba w tym dniu iść do kościoła?

Wielkanoc na świecie. Jakie tradycje panują w innych krajach?

Już nie ochłodzenie, a ocieplenie? Sprawdź, jaka jest prognoza pogody na Wielkanoc

Pogoda

Śmiergust na Śląsku 

Na Śląsku, zwłaszcza w Wilamowicach, Wielkanoc nie może obyć się bez śmiergusta. W Wielki Poniedziałek barwnie przebrani chłopcy wędrują po wsi, oblewając wodą napotkane dziewczęta. Maski, kolorowe stroje i muzyka tworzą wyjątkowy nastrój. Zgodnie z tradycją, oblanie wodą ma przynieść pannom szczęście w miłości. 

Wielkanoc w Beskidzie Sądeckim i na Kaszubach 

W Beskidzie Sądeckim, jak opowiada pani Małgorzata Polańska-Kubiak z Łomnicy-Zdroju, największą wagę przykłada się do pisanek. W jej rodzinie od siedmiu pokoleń maluje się około stu jajek metodą batikową, które później są święcone i spożywane podczas świątecznego posiłku. Pisanki wręcza się też strażakom i osobom zaangażowanym w liturgię. 

Na Kaszubach, w Lipuszu, pani Karolina Bober przygotowuje tradycyjną babkę gdańską według przedwojennego przepisu lub babkę postną z bulw. Charakterystyczne są także cukrowe kurki i baranki, tworzone w starych formach – niektóre z nich pochodzą jeszcze z XIX wieku. Wielkanoc w Małopolsce i Krakowie

W Krakowie znany był zwyczaj „Rękawki”, obchodzony we wtorek po Wielkanocy. Nawiązywał on do dawnych słowiańskich obrzędów wiosennych. Jego nazwa pochodzi od kopca Kraka, który – według legendy – usypano ziemią noszoną w rękawach. W czasie zabawy ze stoku kopca staczano jajka, pierniki czy jabłka, które trafiały do rąk biedniejszych mieszkańców i dzieci. Później tradycję przeniesiono na górę św. Benedykta i połączono z odpustem. 

Tradycyjne palmy wielkanocne na Kurpiach 

Wielkanocne zwyczaje ludowe szczególnie pięknie prezentują się na Kurpiach, gdzie w Niedzielę Palmową odbywa się konkurs na najwyższą palmę. Palmy, wykonywane z barwnych materiałów, kwiatów i krepiny, potrafią osiągać imponujące rozmiary i wagę, przez co do ich niesienia potrzeba kilku osób. To wyjątkowy element polskiej tradycji wielkanocnej, który budzi zachwyt i podkreśla bogactwo rodzimej kultury. 

Koprzywnickie „bziuki”

Koprzywnickie "bziuki" to wyjątkowy w skali całej Polski zwyczaj wielkanocny, symbolizujący zmartwychwstanie Chrystusa. Polega on na tzw. "pluciu ogniem", czyli widowiskowym wydmuchiwaniu nafty na płomień, co tworzy efektowne słupy ognia. Nie do końca wiadomo, kiedy i skąd tradycja ta się wywodzi. Według jednej z hipotez jej początki sięgają czasów powstania styczniowego, gdy władze carskie zakazały głośnych wystrzałów podczas procesji rezurekcyjnych. Wówczas wierni mieli zastąpić hałas bardziej widowiskowym, ale cichym sposobem oddania czci Zmartwychwstałemu. Pewne jest jednak, że zwyczaj ma już ponad wiek – najstarsze informacje o nim pochodzą z XIX stulecia.

Wielkanoc w XIX wieku i w dwudziestoleciu międzywojennym 

Jak zauważa Agnieszka Lisak, w XIX wieku po zakończeniu postu stoły uginały się od potraw – dominowało mięso, pojawiały się nawet prosiaki wypchane szynką. W zamożnych domach księża święcili potrawy na miejscu, a święta przypominały kolędowanie. Pierwszy dzień spędzano w gronie rodziny, drugi – ze znajomymi. Popularne były również kwesty wielkanocne organizowane przez kobiety z wyższych sfer. 

Z okresu międzywojennego zachowało się wiele kartek wielkanocnych, często przedstawiających zakochane pary i dzieci – bardziej przypominających walentynki niż religijne święto. 

Tradycje Poniedziałku Wielkanocnego

Dziś znany jako Śmingus-Dyngus, Poniedziałek Wielkanocny, kojarzony jest z oblewaniem się wodą. Jednak w Polsce tradycje związane z tym dniem były znacznie bardziej bogate.

Poniedziałek Wielkanocny znany jest przede wszystkim z oblewania wodą, co dawniej miało znaczenie oczyszczające i symbolizowało nadejście wiosny. Uważano, że obfite oblanie dziewczyny wróży jej szybkie zamążpójście. W przeszłości "śmigus" oznaczał smaganie gałązkami i polewanie wodą, a "dyngus" – wykupywanie się od tego podarunkami, np. pisankami. 

W wielu wsiach popularny był też "kurek dyngusowy". Na początku używano w nim prawdziwego koguta, później jego figurki z gliny lub ciasta ozdobionej pierzem. Młodzi mężczyźni wozili takiego koguta po wsi, śpiewali, składali życzenia i zbierali datki, a cała zabawa miała charakter zalotów. 

W Poniedziałek Wielkanocny w niektórych miejscach, zwłaszcza w Krakowie, odbywa się odpust zwany „Emaus”, połączony z jarmarkiem i atrakcjami dla dzieci. Nazwa pochodzi od biblijnej miejscowości, do której po zmartwychwstaniu zmierzał Jezus. 

Pod Krakowem do dziś kultywowany jest także zwyczaj "Siudej Baby", związany z dawnymi obrzędami pożegnania zimy, ale obchodzony w Poniedziałek Wielkanocny. Postać ubrudzona sadzą symbolizuje kapłankę pilnującą świętego ognia, która raz w roku wyruszała, by znaleźć następczynię. Obecnie w jej rolę wciela się mężczyzna, który – w towarzystwie przebierańców – chodzi po wsi, zbierając datki. Dotknięcie przez Siudą Babę uchodzi za dobrą wróżbę i zapowiedź szczęścia w nadchodzącym czasie.

Współczesne tradycje wielkanocne obecne w całej Polsce

Współczesne obchody świąt łączą w sobie religijne symbole z rodzinnymi rytuałami, tworząc wyjątkową atmosferę. 

Wielkanocne procesje 

Wielkanocne procesje, odbywające się zazwyczaj w poranek Wielkiej Niedzieli, stanowią uroczysty i podniosły moment świąt. Procesja rezurekcyjna, przy dźwiękach dzwonów, śpiewie pieśni i wspólnej modlitwie, przypomina wiernym o triumfie życia nad śmiercią. To chwila, która napełnia uczestników nadzieją i radością, podkreślając duchowe znaczenie Zmartwychwstania. 

Święconka – symboliczny koszyczek 

Nieodłącznym elementem polskiej Wielkanocy jest święcenie pokarmów. Etnograf Małgorzata Kunecka podkreśla, że tradycja ta nieustannie się zmienia, co świadczy o jej żywotności. W koszyczku powinny znaleźć się jajka, chleb, mięso, sól, pieprz, coś zielonego, baranek i coś słodkiego – każdy z tych produktów ma swoje znaczenie zarówno w tradycji chrześcijańskiej, jak i ludowej. Dawniej święcono całe stoły, a sam obrzęd odbywał się w domach. 

Malowanie pisanek i jajek

Ozdabianie jajek wielkanocnych to jedna z najbardziej rozpoznawalnych i lubianych tradycji świątecznych. Malowanie pisanek to zajęcie pełne kreatywności, szczególnie lubiane przez dzieci. Kolorowe jajka o różnorodnych wzorach stają się piękną dekoracją świątecznego stołu. 

Zwyczaj ten ma długą historię – wywodzi się z Persji, gdzie jajko symbolizowało odradzającą się przyrodę. W tradycji chrześcijańskiej natomiast pisanka stała się symbolem wiary w zmartwychwstanie Chrystusa. W polskich domach zwykle maluje się jajka na początku Wielkiego Tygodnia, co wprowadza wszystkich w świąteczny nastrój. 

Szukanie jajek wielkanocnych 

Coraz większą popularnością cieszy się zabawa w szukanie jajek wielkanocnych. Polega ona na ukrywaniu w ogrodzie lub domu czekoladowych bądź plastikowych jajek wypełnionych drobnymi niespodziankami, a następnie ich wspólnym poszukiwaniu. To doskonały sposób na rodzinne spędzanie czasu i wprowadzenie do świąt radosnej atmosfery. Jajko – symbol życia – pojawia się również podczas świątecznego śniadania, kiedy rodzina dzieli się nim, składając sobie życzenia. 

Zajączek wielkanocny 

Jednym z najbardziej radosnych zwyczajów jest pojawienie się zajączka wielkanocnego, który niesie dzieciom słodkie upominki. Choć tradycja ta wywodzi się z Niemiec, zyskała dużą popularność także w Polsce. Często łączy się ją z zabawą w szukanie jajek, co sprawia najmłodszym ogromną frajdę. 

Zobacz także:

• Wielkanoc w Polsce. Wieszanie Judasza, pucheroki, śmiergust i inne tradycje z różnych regionów
• Tradycje wielkanocne, których genezy nie znamy. Skąd w naszym koszyczku jajka?
• Wypchany prosiak i głowa dzika. Jak wyglądała Wielkanoc w dawnej Polsce?