Pułapki niewidzialnej pracy umysłu. "Może prowadzić do przewlekłego napięcia psychicznego"

kobieta, która planuje
Niewidzialna praca umysłu. Czym jest i do czego jest nam potrzebna?
Źródło zdj. gł.: howtogoto/Getty Images
Dodaj do preferowanych źródeł w Google
Niewidzialna praca umysłu bardzo ułatwia nam codzienne życie. "Ciągłe myślenie o tym, że trzeba coś zrobić", choć niewidoczne, może być jednak bardzo obciążające. Jak rozpoznać, że tego planowania jest za dużo? Co można zrobić, aby nie doszło do przeciążenia? O tym w rozmowie z serwisem dziendobry.tvn.pl opowiedziała dr n. med. i n. o zdr. Paulina Wróbel-Knybel, psychiatra.

Dalsza część tekstu znajduje się poniżej.

Psycholożka Sophie Mort
Internet na ratunek psychologii
Źródło: Dzień Dobry TVN

Niewidzialna praca umysłu, czyli co?

Katarzyna Oleksik, dziendobry.tvn.pl: Czym jest "niewidzialna praca umysłu?

Dr n. med. i n. o zdr. Paulina Wróbel-Knybel, psychiatra: To wszystkie te rzeczy, które robimy każdego dnia w naszej głowie, często nawet się nad tym nie zastanawiając. Chodzi o planowanie, organizowanie, pamiętanie o różnych sprawach, przewidywanie, co trzeba będzie zrobić i pilnowanie, żeby o niczym nie zapomnieć. Można powiedzieć, że jest to takie codzienne zarządzanie życiem, które odbywa się w naszej głowie. I właściwie każdy z nas w jakimś stopniu się tym zajmuje. Weźmy chociażby przygotowanie dziecku śniadania. To konkretna czynność, którą łatwo zauważyć. Ale zanim to śniadanie powstanie, ktoś musi pamiętać, co dziecko lubi jeść, sprawdzić, czy są odpowiednie produkty, pomyśleć o zakupach i jeszcze uwzględnić to wszystko w porannym pośpiechu.

Podobnie jest z wieloma innymi sprawami. Pamiętamy o wizytach lekarskich, rachunkach, urodzinach bliskich, terminach szkolnych czy potrzebach innych domowników. Każda z tych rzeczy osobno wydaje się drobnostką, ale kiedy zbierzemy je wszystkie razem, okazuje się, że jest tego całkiem sporo. A przecież większość tych rzeczy robimy niejako przy okazji, równolegle z innymi obowiązkami.

Czy takie ciągłe planowanie jest nam potrzebne? W jaki sposób ułatwia nam to codzienne funkcjonowanie?

Bez planowania trudno byłoby nam normalnie funkcjonować. Nasz mózg cały czas analizuje różne sytuacje, przewiduje, co może się wydarzyć i przygotowuje nas do działania. Dzięki temu nie musimy za każdym razem zaczynać wszystkiego od zera. Z punktu widzenia neurobiologii odpowiadają za to między innymi tzw. funkcje wykonawcze, związane z pracą kory przedczołowej. To dzięki nim potrafimy ustalać priorytety, organizować sobie czas, podejmować decyzje czy dostosowywać się do różnych sytuacji.

Ma to też znaczenie dla naszego samopoczucia. Planowanie daje nam pewne poczucie kontroli. Kiedy wiemy, co mamy zrobić i w jakiej kolejności, łatwiej radzimy sobie z codziennymi obowiązkami, mamy mniejsze poczucie chaosu i niepewności. Ale tutaj pojawia się pewien problem. Bo czym innym jest planowanie, a czym innym sytuacja, kiedy właściwie nie potrafimy przestać myśleć o tym, co jeszcze trzeba zrobić. Warto więc odróżnić zwykłe planowanie od nadmiernego zamartwiania się. Planowanie zazwyczaj prowadzi do jakiejś decyzji czy konkretnego działania. Natomiast zamartwianie się często polega na ciągłym analizowaniu tych samych problemów, bez znalezienia rozwiązania.

Jeśli ktoś przez cały dzień zastanawia się, czy o czymś nie zapomniał, przewiduje wszystkie możliwe trudności i ma poczucie, że musi mieć wszystko pod kontrolą, to z czasem może prowadzić do przewlekłego napięcia psychicznego. I wtedy planowanie, które miało nam ułatwiać życie, samo zaczyna być dodatkowym obciążeniem.

Czy planowanie ma płeć?

Czy takie ciągłe planowanie ma płeć? Kto częściej się tym "zajmuje" – kobiety czy mężczyźni?

Sama zdolność do planowania czy organizowania oczywiście nie ma płci. Zarówno kobiety, jak i mężczyźni mają mechanizmy poznawcze, które pozwalają nam wykonywać tego rodzaju zadania. Natomiast jeśli spojrzymy na to, jak wygląda codzienne funkcjonowanie rodzin, to okazuje się, że ta praca nie zawsze jest rozłożona po równo. Badania pokazują, że to jednak kobiety częściej przejmują odpowiedzialność za organizowanie życia rodzinnego.

Dlaczego tak jest?

W dużej mierze wynika to z naszych uwarunkowań społecznych i kulturowych, a nie z tego, że kobiety są biologicznie lepiej przystosowane do zajmowania się domem. I co ciekawe, nawet w rodzinach, w których obowiązki są teoretycznie podzielone, często to kobieta pozostaje takim głównym koordynatorem. Przykładowo partner może zrobić zakupy, ale to partnerka pamięta, czego brakuje, przygotowuje listę i przypomina, że trzeba pojechać do sklepu. Czyli samo zadanie zostało podzielone, ale odpowiedzialność za jego organizację już niekoniecznie.

To jest zresztą dość istotna różnica, bo wykonanie jakiejś czynności zajmuje określony czas, natomiast pamiętanie o niej i pilnowanie jej realizacji może angażować nas przez cały dzień. Oczywiście nie oznacza to, że mężczyźni nie doświadczają podobnego obciążenia. Mogą mieć na głowie wiele spraw związanych chociażby z finansami, pracą zawodową czy opieką nad bliskimi. Nie chodzi więc o to, żeby przeciwstawiać sobie kobiety i mężczyzn, ale raczej zwrócić uwagę na to, że ta niewidzialna praca bywa nierówno rozłożona. I często nawet sami domownicy nie do końca zdają sobie z tego sprawę.

Czy planowania może być "za dużo"?

Co jeśli tych "rzeczy", które trzeba skontrolować/uporządkować jest za dużo? Do czego może doprowadzić takie przeciążenie?

Nasz mózg ma ograniczone możliwości przetwarzania informacji. Jeśli przez dłuższy czas musimy pamiętać o bardzo wielu rzeczach, kontrolować je i podejmować kolejne decyzje, w pewnym momencie może pojawić się przeciążenie psychiczne. I nie zawsze od razu zdajemy sobie z tego sprawę. Początkowo objawy mogą być dość niepozorne. Stajemy się bardziej rozdrażnieni, trudniej nam się skoncentrować, częściej o czymś zapominamy, gorzej śpimy, jesteśmy ciągle zmęczeni. Czasami mamy po prostu poczucie, że wszystko zaczyna nas denerwować.

Może pojawić się też tzw. zmęczenie decyzyjne, czyli sytuacja, kiedy jesteśmy już tak zmęczeni koniecznością podejmowania kolejnych decyzji, że nawet drobne sprawy zaczynają nas przytłaczać. Czasami zwykłe pytanie: "Co dzisiaj robimy na obiad?" może wywołać frustrację, bo jest kolejną rzeczą, o której trzeba pomyśleć.

I o ile takie zmęczenie od czasu do czasu jest czymś naturalnym, to problem pojawia się, kiedy trwa tygodniami czy miesiącami. Długotrwałe przeciążenie psychiczne może zwiększać ryzyko rozwoju zaburzeń lękowych czy depresyjnych, zwłaszcza jeśli dochodzi do tego brak snu, odpoczynku i wsparcia ze strony bliskich.

Jest jeszcze jedna rzecz, na którą warto zwrócić uwagę. Osoby nadmiernie obciążone często mają trudność z odpoczywaniem. Nawet kiedy teoretycznie mają wolny czas, w głowie nadal układają listę rzeczy do zrobienia. Czasami pojawia się też poczucie winy, że odpoczywają, zamiast zająć się kolejnymi obowiązkami.

I w ten sposób dochodzimy do sytuacji, w której człowiek właściwie cały czas jest w gotowości. Nawet jeśli fizycznie nic nie robi, psychicznie nadal zajmuje się kolejnymi sprawami. Z perspektywy psychiatrycznej ważne jest więc nie tylko to, ile ktoś ma obowiązków, ale również czy ma możliwość rzeczywiście od nich odpocząć. Czy potrafi na jakiś czas przestać o nich myśleć i czy ma poczucie, że nie musi za wszystko odpowiadać sam. Jeśli takie objawy utrzymują się przez dłuższy czas i zaczynają wpływać na codzienne funkcjonowanie, warto skonsultować się ze specjalistą.

Jak uniknąć takich sytuacji? W jaki sposób podzielić się np. obowiązkami rodzinnymi i jak skutecznie je egzekwować od partnera lub członków rodziny?

Myślę, że przede wszystkim trzeba sobie uświadomić, że ta niewidzialna praca naprawdę istnieje i może być obciążająca. Nawet jeśli nie widać jej tak, jak widać posprzątane mieszkanie czy ugotowany obiad. I chyba od tego warto zacząć, bo trudno podzielić się czymś, czego tak naprawdę nie dostrzegamy. Pierwszym krokiem powinna być więc rozmowa o tym, kto za co odpowiada w domu. I nie chodzi tylko o to, kto wykonuje konkretne czynności, ale też kto o nich pamięta, kto je planuje i kto pilnuje, żeby zostały zrobione.

Bo czym innym jest zrobienie zakupów, a czym innym pamiętanie o tym, czego brakuje, przygotowanie listy, zaplanowanie, kiedy trzeba pojechać do sklepu i dopilnowanie, żeby wszystko było kupione. Dlatego ważne jest, żeby dzielić się nie tylko samymi zadaniami, ale też odpowiedzialnością za nie. Dobrym pomysłem może być wspólne spisanie wszystkich obowiązków domowych, również tych mniej oczywistych, jak umawianie wizyt lekarskich, pamiętanie o terminach, organizowanie zajęć dzieci czy planowanie posiłków. Czasami dopiero kiedy zobaczymy taką listę, uświadamiamy sobie, ile rzeczy jedna osoba ma na głowie.

Kiedy już wiemy, co właściwie trzeba zrobić, łatwiej ustalić, kto za co odpowiada. Oczywiście taki podział powinien uwzględniać możliwości poszczególnych domowników, ich pracę zawodową, ilość wolnego czasu czy wiek dzieci. Ale samo ustalenie obowiązków to jeszcze nie wszystko. Ważne jest też, żeby nie trzeba było ciągle przypominać drugiej osobie o jej zadaniach. Bo jeśli ktoś musi stale kontrolować, czy partner zrobił to, co miał zrobić, to tak naprawdę nadal ponosi dużą część odpowiedzialności. Pomocne mogą być wspólne kalendarze, listy zadań czy po prostu ustalenie konkretnych terminów.

Z drugiej strony trzeba też czasami zaakceptować, że druga osoba może wykonać dane zadanie trochę inaczej niż my. Nie wszystko musi być zrobione dokładnie po naszemu. Oczywiście nie oznacza to zgody na niedbałość czy unikanie obowiązków, ale nadmierna kontrola też może utrudniać ich podział. No i pozostaje jeszcze kwestia rozmowy. Warto rozmawiać o obowiązkach nie tylko wtedy, kiedy ktoś jest już zmęczony i sfrustrowany, ale na bieżąco. Czasami wystarczy raz na jakiś czas usiąść i zastanowić się, czy ten podział nadal ma sens, czy ktoś nie ma za dużo na głowie i czy czegoś nie trzeba zmienić.

Myślę, że ważne jest też, żeby nie traktować przejmowania obowiązków przez partnera jako jakiejś szczególnej pomocy. Jeśli wspólnie prowadzimy dom i wychowujemy dzieci, to odpowiedzialność za te sprawy również powinna być wspólna. Bo tak naprawdę nie chodzi o to, żeby jedna osoba nauczyła się jeszcze lepiej wszystko organizować, ale o to, żeby nie musiała organizować wszystkiego sama.

Zobacz także:

Autorka/Autor: Katarzyna Oleksik