Rabka-Zdrój i makabryczna historia sanatoriów dziecięcych. "Chłopiec wrócił cały zakrwawiony i powłóczył ręką"

Rabka-Zdrój i ukryta historia sanatoriów dziecięcych
Koszmar dzieci w sanatorium w Rabce - napisy
Źródło wideo: Dzień Dobry TVN
Źródło zdj. gł.: Michał Woźniak/East News
Dodaj do preferowanych źródeł w Google
Rabka-Zdrój przez dekady funkcjonowała w świadomości wielu osób jako idylliczne uzdrowisko dziecięce. Najnowsze reportaże pokazują jednak drugą, znacznie trudniejszą stronę tej historii. Wspomnienia byłych pacjentów sanatoriów odsłaniają doświadczenia, które dla wielu stały się źródłem traumy na całe życie. W Dzień Dobry TVN o tym miejscu opowiedziała autorka reportażu Beaty Chomątowskiej oraz Krzysztof Duc, który jako dziecko przeżył traumę w sanatorium.

Rabka-Zdrój - prawdziwa strona dziecięcego uzdrowiska

Książka Beaty Chomątowskiej "Miasto dzieci świata" rzuca nowe światło na historię Rabki-Zdroju, od lat kojarzonej przede wszystkim z dziecięcym uzdrowiskiem. Autorka pokazuje jednak, że za wizerunkiem miejsca pełnego troski i leczenia kryją się również doświadczenia, o których przez lata mówiło się niewiele lub wcale.

- Moja rodzina ze strony mamy na kilka pokoleń związała się z Rabką i moja ciocia była tam lekarką w sanatorium. Wiedziałam więc, że to jest miasto "Dzieci świata", ale nie wiedziałam, co kryje się pod tą nazwą. Dopiero kiedy zaczęłam pisać i szukać, dałam ogłoszenie na jednym z portali społecznościowych, że szukam osób, które były w Rabce i chciałyby podzielić się wspomnieniami. Zgłosiło się około 20 osób. Byłam zdziwiona, że większość tych wspomnień była negatywna i że sama reakcja na hasło Rabka była negatywna. To byli pierwsi bohaterowie kilku rozdziałów, bo sama książka opowiada historię miasta dzieci świata z perspektywy dzieci od połowy XIX wieku, od momentu, gdy Rabka staje się uzdrowiskiem - powiedziała w Dzień Dobry TVN Beata Chomątowska.

- Strasznie mi żal tych wszystkich osób. Bardzo im współczuję. Całych rodzin właściwie. Ale myślę, że ważne jest wypowiedzenie tego. Przejście przez tę ciemność pozwala pójść dalej, ku życiu, które nie jest już tak bardzo obciążone przeszłością. Powiedzenie czegoś głośno i zmierzenie się z tym może być początkiem drogi prowadzącej do odzyskania spokoju - dodała.

- Takie były czasy - słyszeliśmy to wielokrotnie. Ja też słyszałam to od osób w Rabce. Myślę jednak, że trzeba to podzielić na kilka poziomów. Pierwsza była kwestia systemowa. Wtedy funkcjonowała zorganizowana służba zdrowia i sanatoryjne lecznictwo dziecięce. Ponieważ Rabka była centrum tego systemu, wszystko koncentrowało się właśnie tam. Drugie piętro to była nieudolność personelu i kwestie organizacyjne. Był problem z pozyskaniem wykwalifikowanych ludzi spoza Rabki, więc szkolono ich na miejscu. Mówią o tym raporty pokontrolne już od lat 50. Brano po prostu tych, którzy byli dostępni, mimo że nie mieli odpowiednich kwalifikacji. Trzecia rzecz to indywidualna przemoc, której nie usprawiedliwia absolutnie żadne tłumaczenie, że takie były czasy. Bicie dzieci, ośmieszanie dzieci - dodała.

Po publikacji zaczęły zgłaszać się osoby, które jako dzieci przebywały w rabczańskich sanatoriach i do dziś mierzą się ze skutkami tamtych przeżyć. Ich relacje stały się podstawą reportażu "Trauma-Zdrój. Dzieci z rabczańskich sanatoriów odzyskują głos", przygotowanego przez Beatę Chomątowską i Przemysława Wilczyńskiego dla "Tygodnika Powszechnego". Zebrane świadectwa ujawniły skalę problemu i pokazały, że podobne doświadczenia były udziałem wielu dzieci. W opowieściach bohaterów powracają motywy osamotnienia, lęku, upokorzeń oraz poczucia opuszczenia, które po latach wciąż wpływają na ich dorosłe życie.

- Wiele osób mówiło: "myślałem, że to mi się przyśniło, że to się nie wydarzyło, że przesadzam, że coś sobie wmówiłem albo wmówiłam". Jesteśmy z Przemkiem przerażeni skalą tych relacji. Spodziewaliśmy się, że problem był większy, niż mogło się wydawać, ale skala okazała się ogromna. Mamy około dwóch tysięcy komentarzy pod publikacjami tych tekstów - relacjonowała autorka reportażu.

- Pamiętam wstrząsający list czytelniczki, który opublikowaliśmy w "Tygodniku Powszechnym". Opisuje ona sytuację, gdy pielęgniarka zabrała chłopca do dyżurki. Chłopiec wrócił cały zakrwawiony i powłóczył ręką. Dziewczynka zaczęła krzyczeć, że wezwie swoich rodziców, bo nie może być tak, że dziecku dzieje się krzywda. Chłopiec został zabrany i wrócił już z zagipsowaną ręką. Takich relacji o przemocy jest mnóstwo. Dostaję wiadomości od osób, które próbują sobie z tym radzić, opisując swoje doświadczenia. Są osoby, które do dziś mają fobie związane z owadami, bo w sanatoriach były karaluchy i inne insekty. Dzieci były także upokarzane i zawstydzane. Zdarzało się, że kazano im zdejmować spodnie i stać na środku sali, podczas gdy inne dzieci się śmiały. Te wspomnienia są przejmujące - kontynuowała Chomątowska.

Rabka-Zdrój i sanatoria dziecięce. Trauma, przemoc i pamięć

Historia Krzysztofa Duca jest jedną z najbardziej poruszających relacji osób, które jako dzieci trafiły do sanatoriów w Rabce-Zdroju. Miał zaledwie trzy i pół roku, gdy został wysłany na leczenie z dala od domu i rodziców. Choć od tamtych wydarzeń minęły dekady, wspomnienia związane z pobytem w sanatorium pozostały z nim na całe życie.

- Noszę te wspomnienia w sobie całe życie do dzisiaj. A jeżeli chodzi o pobyt, to pojedyncze sceny i przebłyski jakichś sytuacji pamiętam. Najstraszniejsze przekonanie było dla mnie, że zostałem tam porzucony. Byłem tam 16 tygodni, czyli na dwa turnusy. Ponieważ bardzo walczyłem o rodziców, kopałem, biłem, szarpałem, żeby zostali ze mną, ordynatorka zaproponowała, żeby mnie nie odwiedzać. Dlatego ja jako dziecko nie zostałem poinformowany o decyzji. Dlatego byłem pewny, że zostałem zostawiony. Może nie znałem pojęcia domu dziecka, ale czułem, że to może być takie miejsce. Wiedziałem, po co tam jadę. Ja chorowałem. Wcześniej byłem cztery razy w szpitalu w Tychach, więc założenie znałem. A poza tym dziecko sobie nie może wyobrazić tego, że w końcu będzie samo bez mamy i taty. To jest takie rzucenie na głęboką wodę. Stanie się może nie dorosłym, ale zdanym na własną łaskę w obcym miejscu. W zasadzie nie było się do kogo zwrócić, nie ma kogo poprosić o pomoc. Nie było telefonów, internetu. To było zupełne odcięcie, takie stuprocentowe - wspominał Krzysztof Duc.

Najsilniej zapamiętał poczucie osamotnienia oraz przekonanie, że został porzucony przez najbliższych. Z czasem okazało się, że doświadczenia z dzieciństwa odcisnęły piętno również na jego dorosłym życiu, wpływając na lęki i sposób funkcjonowania w relacjach z innymi ludźmi. Dziś, po latach milczenia, zdecydował się opowiedzieć swoją historię, stając się jednym z głosów osób domagających się pamięci i rozmowy o tym, co działo się za murami rabczańskich sanatoriów.

- Pamiętam zastraszanie krzykiem. Wychowanie polegało na straszeniu, że coś trzeba było zrobić. Mam przed oczami scenę, w którą ciężko mi uwierzyć, że ona się wydarzyła naprawdę. Jak pielęgniarka gdzieś mnie ciągnie za nogę po korytarzu i straszy zastrzykiem. Z jednej strony mam myśli, że sobie to wymyśliłem. Z drugiej strony moja siostra to pamięta. Zmuszanie też do jedzenia. Na stołówce wrzucano drugie danie do zupy, żeby je zjeść. Gdzieś tam ten strach występował - powiedział.

- Tam jeszcze wystąpił problem, że nasze ciuchy nam zabierano i wydawano takie wspólne, zniszczone, za duże, za małe, poprute ubrania. Nie powiedzieli mi również po co. (...) Niestety bielizna też była raz na tydzień. To był ogromny problem. Ja myślę, że z powodu lęku nie zapytałem nigdy, czy bym dostał na zmianę, ale myślę, że starsze dzieci pytały i nie dostały. Chodziliśmy tam mocno brudni, chowaliśmy się przed sobą. Niektórzy chodzili bez majtek, bez bielizny. Po prostu nie było tego. W wieku 39 lat trafiłem do psychologa i tam przede wszystkim powiedziałem, że mam w sobie straszne przeżycie, opowiedziałem je i opowiedziałem też, kim jestem. Miałem siebie za introwertyka, osobę wycofaną, lękową, która gdzieś tam boi się. Mam do dziś takie objawy, że w trudnych sytuacjach, gdzie jest dużo osób, jak się chcę odezwać, bije mi serce i się trzęsę. Tam mi pani wytłumaczyła, że to wszystko są lęki tego małego dziecka, które zostało tam zostawione. Zostało to powiązane - dodał.

Zobacz także:

Autorka/Autor: Oskar Netkowski