Zamach w Krakowie. Jak powstrzymać podobne tragedie? "Taka osoba zwykle wysyła sygnały ostrzegawcze"
Dalsza część artykułu dostępna jest pod materiałem wideo.
Radykalizacja poglądów. Jakie sygnały powinny nas alarmować?
Proces radykalizacji nie zaczyna się w chwili, gdy ktoś sięga po broń. Wcześniej pojawiają się sygnały, które można dostrzec i na które można zareagować – powiedział Jacek Purski, ekspert ds. przeciwdziałania radykalizacji. Jego zdaniem Polska od lat zaniedbuje profilaktykę ekstremizmu, a bez niej nie unikniemy kolejnych zamachów.
Jacek Purski, politolog, prezes Instytutu Bezpieczeństwa Społecznego, ekspert ds. przeciwdziałania radykalizacji think tanku Counter Extremism Project: Z całą pewnością możemy powiedzieć, że mamy do czynienia z człowiekiem, który przeszedł proces radykalizacji. I jestem przekonany, że nie był to proces krótkotrwały. Taki człowiek wcześniej wysyła sygnały ostrzegawcze. Najważniejsze pytanie, jakie powinniśmy sobie dzisiaj postawić, brzmi: czy mogliśmy ten proces przerwać, zanim doszło do tragedii?
Tymczasem debata publiczna koncentruje się na tym, czy sprawca był skrajnie prawicowy, czy skrajnie lewicowy. Dla skutecznego przeciwdziałania ekstremizmowi jest to kwestia drugorzędna. Demokratyczne państwo powinno zwalczać każdą jego formę, niezależnie od ideologicznych barw.
PAP: Skąd przekonanie, że radykalizacja sprawcy trwała długo?
J.P.: W jego aktywności w mediach społecznościowych widać fascynację bronią, przemocą i różnymi ideologiami. Również sposób działania może wskazywać na znajomość broni i określonych taktyk. To nie są zainteresowania, które pojawiły się w ostatnim tygodniu czy dwóch.
Nie wykluczam, że mamy do czynienia z ekstremizmem mieszanych ideologii, określanym jako salad bar extremism. Człowiek może czerpać z różnych, nawet pozornie sprzecznych nurtów ideologicznych, wybierając z nich elementy odpowiadające jego przekonaniom. Ostateczną ocenę pozostawmy jednak śledczym i biegłym.
PAP: Gdzie przebiega granica między radykalnymi poglądami a procesem, który może doprowadzić do zabijania ludzi? Jak rozpoznać pierwsze sygnały ostrzegawcze?
J.P.: Tych sygnałów jest bardzo dużo. Może to być fascynacja przemocą, poszukiwanie wroga, zainteresowanie ideologiami ekstremistycznymi, ale także wycofywanie się z dotychczasowych relacji, zerwanie kontaktów z rodziną czy radykalna zmiana codziennych zwyczajów.
Proces radykalizacji od początku może mieć charakter przemocowy, choć niekoniecznie oznacza przemoc fizyczną. Może przybierać postać propagandy, werbunku czy rozpowszechniania treści nawołujących do nienawiści.
Kluczowe jest, żeby osoby mające codzienny kontakt z potencjalnie radykalizującym się człowiekiem potrafiły dostrzec te zmiany. Mam na myśli nie tylko policjantów i prokuratorów, lecz także nauczycieli, rodziców czy wychowawców. Muszą umieć odróżnić zwyczajny młodzieńczy bunt od sygnałów rzeczywistego zagrożenia. To wymaga wiedzy i szkoleń, a nie pięciominutowej instrukcji.
PAP: Czy algorytmy mediów społecznościowych mogą samodzielnie zradykalizować młodego człowieka, podsuwając mu coraz bardziej ekstremistyczne treści?
J.P.: Za procesem radykalizacji zawsze stoi człowiek. Nawet jeśli algorytm podsuwa określone treści osobie podatnej na radykalizację, ktoś wcześniej musiał te treści stworzyć i umieścić w sieci. Często są to ludzie doskonale rozumiejący mechanizmy działania mediów społecznościowych.
Sprowadzanie całego problemu do algorytmów albo mowy nienawiści jest niebezpiecznym uproszczeniem. Radykalizacja to proces znacznie bardziej złożony. Jeśli skupimy się wyłącznie na hejcie w internecie, możemy przeoczyć mechanizmy, które rzeczywiście prowadzą człowieka do ekstremizmu i terroryzmu.
Zamach w Krakowie. Dlaczego doszło do ataku?
PAP: Sprawca wybrał krakowski Rynek Główny, pełen przypadkowych ludzi i turystów. Dlaczego terroryści atakują takie miejsca? J.P.: Ponieważ celem terroryzmu jest przede wszystkim wywołanie strachu. Rynek Główny to tak zwany miękki cel, miejsce, w którym można spodziewać się niewielkiego oporu i obecności wielu przypadkowych osób.
Zamachowiec chce osiągnąć efekt znacznie większy niż sama liczba ofiar. Chce przestraszyć całe społeczeństwo, zakłócić jego poczucie bezpieczeństwa, przekazać określony komunikat ideologiczny. Nawet gdyby w takim ataku została ranna tylko jedna osoba, strach mógłby objąć miliony ludzi.
PAP: Czy chodzi również o zdobycie makabrycznej sławy, o to, żeby wszyscy mówili o zamachowcu?
J.P.: Nie szukałbym tutaj przede wszystkim potrzeby poklasku. Jeżeli mamy do czynienia z motywacją ideologiczną, a moim zdaniem wiele na to wskazuje, rozgłos służy spotęgowaniu strachu i rozpowszechnieniu przekazu sprawcy.
Nie mam dostępu do materiałów dowodowych, dlatego nie chcę przesądzać, jaka konkretnie ideologia stała za tym atakiem. Być może była złożona, mieszana. Ale właśnie jej powinniśmy szukać, zamiast sprowadzać wszystko do pragnienia sławy.
PAP: Szczególnie wstrząsające jest to, że przed zamachem sprawca zabił własnych rodziców i siostrę. Czy taka przemoc wobec najbliższych może być elementem procesu radykalizacji?
J.P.: Na tym etapie powinniśmy bardzo uważać ze spekulacjami. Spotkałem się już z próbami tłumaczenia tych zabójstw zaburzeniami psychicznymi, ale także z przypuszczeniami, że sprawca mógł w swoim przekonaniu próbować uchronić rodzinę przed konsekwencjami jego przyszłego czynu. Nie mamy podstaw, by rozstrzygać, która z tych hipotez jest prawdziwa.
Chciałbym jednak przestrzec przed jednym: przed automatycznym utożsamianiem terroryzmu z chorobą psychiczną. Zaburzenia psychiczne mogą współwystępować z procesem radykalizacji, ale bardzo rzadko są jego główną przyczyną.
Jeżeli uznamy, że zamachu dokonał po prostu człowiek chory psychicznie, otrzymamy łatwą odpowiedź na niezwykle trudne pytanie. I możemy przestać zajmować się mechanizmami radykalizacji, która poprzez ekstremizm prowadzi do terroryzmu.
PAP: Zamachowiec miał legalnie posiadać broń palną. Czy system wydawania pozwoleń powinien obejmować również późniejsze monitorowanie ich posiadaczy?
J.P.: Nie jestem ekspertem od pozwoleń na broń, ale oczywiście uważam, że szczelna weryfikacja jest konieczna. Musimy jednak pamiętać, że broń w Polsce jest i będzie. Mają ją funkcjonariusze, byli funkcjonariusze, żołnierze, myśliwi, strzelcy sportowi. Nie zanosi się na to, żeby w najbliższym czasie było jej mniej.
Dlatego chciałbym zwrócić uwagę na coś jeszcze ważniejszego: umiejętność rozpoznawania ekstremizmu.
Przed laty prowadziłem szkolenie dla policjantów w jednym z miast wojewódzkich. Po około dziesięciu latach zadzwonił do mnie jeden z uczestników. Pamiętał, że rozmawialiśmy o określonych strukturach ekstremistycznych, i poprosił o pomoc w ocenie informacji dotyczących konkretnego człowieka. Okazało się, że chodziło o osobę związaną z jedną z najbardziej skrajnych grup ekstremistycznych o charakterze neopogańskim w Polsce, która wystąpiła o pozwolenie na broń.
To pokazuje, jak ogromne znaczenie ma wiedza. Policjant po dziesięciu latach potrafił rozpoznać zagrożenie dzięki szkoleniu, które kiedyś przeszedł. Właśnie tak powinna działać profilaktyka.
PAP: Po tragedii w Krakowie pojawiają się propozycje instalowania barier, ograniczania ruchu samochodowego i zwiększania liczby patroli. To dobry kierunek?
J.P.: Takie zabezpieczenia można oczywiście rozważać, ale nie mogą zastępować przeciwdziałania radykalizacji. Możemy zamykać rynki kolejnych miast, montować bariery i wprowadzać rozmaite rozwiązania techniczne. Tyle że w ten sposób reagujemy dopiero na zagrożenie, które już powstało.
Tymczasem powinniśmy przerwać proces radykalizacji znacznie wcześniej, zanim człowiek zdecyduje się na zamach. Osoba przechodząca taki proces zwykle wysyła sygnały ostrzegawcze. Trzeba umieć je rozpoznać i odpowiednio zareagować.
PAP: Skoro od lat wiadomo, jak przebiega radykalizacja i jakie sygnały ostrzegawcze jej towarzyszą, dlaczego wciąż nie potrafimy zapobiegać takim tragediom? Czy po Krakowie możemy mieć pewność, że podobny zamach się nie powtórzy?
J.P.: Jestem przekonany, że dojdzie do kolejnych zamachów, jeżeli nie zaczniemy działać prewencyjnie.
Nie da się zbudować skutecznego systemu bezpieczeństwa wyłącznie poprzez reagowanie na przemoc, która już nastąpiła. Potrzebujemy mechanizmów pozwalających rozpoznawać ludzi znajdujących się na wczesnym etapie radykalizacji i podejmować wobec nich odpowiednie działania.
Od lat proponujemy rozwiązania systemowe, ale nie spotkały się one z zainteresowaniem środowisk politycznych. Tymczasem w takich krajach jak Niemcy istnieje konsensus co do konieczności przeciwdziałania wszelkim formom ekstremizmu. W Polsce wciąż nie potrafimy takiego porozumienia osiągnąć.
PAP: Większość ludzi nie przejdzie specjalistycznych szkoleń. Co może zrobić rodzic, nauczyciel albo znajomy, który zauważy niepokojące zmiany w zachowaniu młodego człowieka?
J.P.: Przede wszystkim nie pozostawać biernym. Nie ma jednej instrukcji postępowania, ponieważ wiele zależy od tego, na jakim etapie radykalizacji znajduje się dana osoba. Powinny nas niepokoić między innymi narastająca fascynacja przemocą, symbolika ekstremistyczna, gwałtowne zerwanie z dotychczasowym życiem, nowe kontakty ze środowiskami radykalnymi czy coraz bardziej konfrontacyjny język. Trzeba reagować, rozmawiać, informować wychowawców, nauczycieli, osoby z najbliższego otoczenia, a w określonych przypadkach również policję.
Ale chcę podkreślić, że sama rozmowa nie wystarczy. Potrzebujemy zarówno miękkiej profilaktyki, prowadzonej choćby w szkołach, jak i zdecydowanych działań państwa wobec środowisk ekstremistycznych. Jedno bez drugiego nie przyniesie rezultatów.
Zobacz także:
- Żałoba narodowa w Polsce. Co to oznacza dla mieszkańców? Z czym się wiąże?
- "Śmierć nie jest końcem relacji". Ekspertka wyjaśnia proces żałoby i jak przetrwać ją podczas Wszystkich Świętych
- Strzelanina w Krakowie. 6 osób nie żyje, kilkanaście rannych